De rubriek Historische actualiteiten wordt verzorgd door Hans Krol en maakt melding van onder meer archiefvondsten en –aanwinsten, publicaties over Heemstede en Bennebroek, monumenten en varia. Ongeveer 3 à 4 keer per jaar vult Hans Krol de rubriek aan.

Hebt u vragen over één of meer van de ‘historische actualiteiten’ of wellicht een aanvulling, neem dan contact op met Hans Krol

HISTORISCHE ACTUALITEITEN HEEMSTEDE BENNEBROEK

December 2011

Archiefaanwinsten

• Ontvangen van professor K. Doornbos: Gedenkboek van het 5-jarig bestaan van den Kunstkring ‘Heemstede’, 1932. Voorwoord door voorzitter Theo van Reijn. 56 blz.
• Toegezonden door Kees de Raadt: 1) pocket ‘Laten we ’s kijken’, destijds reclame-uitgave aangeboden door Vogel – Optiek, Binnenweg 14, Heemstede; 2) Verkoopcatalogus van Simonis & Buunk (najaar 2010) met afbeelding doek ‘Bollenveldjes’ uit circa 1920, vervaardigd door destijds in Heemstede woonachtige kunstschilder Herman Kruyder (1881-1935). Deze werkte van 1919-1923 in Heemstede en was vervolgens tot 1927 woonachtig in de toenmaals nog vrijwel onbebouwde en onbestrate Kleine Sparrenlaan te Bennebroek. Bij dezelfde kunstfirma in Ede is een olieverfdoek van Anton L. Koster (1859-1937) te koop: ‘Velden met hyacinten en rietschelven bij Heemstede’.
• De heer Peter Nan wees op voor Heemstede interessante zaken aanwezig in bronnen van het Geneeskundig Staatstoezicht (Noord-Hollands Archief), zoals betreffende Anthonie van Houten die zijn eigen dolle hond in 1809 doodsloeg en een pamflet waarin bewoners van Heemstede die eventueel ook gebeten zijn zich moesten melden. [Inventarisnummer 87, doosnummer 122, aktenummer 140a vv.]. Verder verslagen over de Heemsteedse dorpschirurgijnen vanaf 1806.
• Van J. Stiekema: afschrift koopakte uit 1919 van een pand aan de Drieherenlaan.
• Knipsels afkomstig van het Provinciaal Archief betreffende Heemstede en Bennebroek uit de periode van circa 1959-1989.
• Fotoboek Fürstentreffen juli 2010 in Bad Pyrmont, vervaardigd door Yan de Graaff. Medio april 2011 wordt 25-jarig jubileum van officiële jumelage met Royal Leamington Spa én 10 jaar vriendschapsbanden met Bad Pyrmont gevierd.

Correctie

De heer H. Kruijer wees er terecht op dat in het artikel over de geschiedenis van het raadhuis van Heemstede (HeerlijkHeden, mei 2008) een in 1906 boven de deuren van de raadszaal (nu trouwzaal) aangebrachte spreuk: ‘Als er geen wijze raetslagen en zijn vervalt ’t volk’ ten onrechte aan Seneca werd toegeschreven, echter afkomstig is uit het Bijbelboek Spreuken 11:14.

Recente publicaties

• Het door onze vereniging uitgegeven boek Binnenweg & Raadhuisstraat leidde tot verscheidene reacties. In het personeelsblad van de gemeente Heemstede Vit@, september 2010, is in de rubriek ‘Uit den ouden doos’ de volgende bijdrage opgenomen over geluidsoverlast van bellende koeien. Als ingezonden stuk oorspronkelijk gepubliceerd in het Haarlems Dagblad van 19 oktober 1921: ‘Aan den Binnenweg, ter hoogte van de Kastanjelaan, ligt een stuk weiland en daar loopen koeien in van den heer Jansen uit de Zandvoortselaan. En die koeien zijn deze dagen behangen met bellen. Nu is dit geklingel heel aardig. Maar als bewoners van de Eikenlaan kunnen we er des nachts niet van slapen. De koeien kunnen dicht bij de huizen komen van de Eikenlaan en dan is dit bellen erg vervelend. Ik heb gehoord, dat de bedoeling is, om al die koeien bellen aan te hangen van verschillende klank. Dan geloof ik dat onze kinderen ook wel gaan bellen en zullen er wel meer Eikenlaanbewoners gaan klagen. We hopen dat de bellen weer afgedaan zullen worden, opdat we weer rustig kunnen slapen. Een bewoner van de Eikenlaan.’
 
• Door de Kamer van Koophandel Amsterdam is recent een advies uitgebracht: ‘Positionering voor het winkelgebied Binnenweg-Raadhuisstraat’. Gewezen wordt op de variëteit in het winkelbestand (met ruim 140 zaken). Tevens op het gegeven dat geen winkelstaat in Nederland zoveel landelijke prijswinnaars in hun branche kent en dat de persoonlijke klantbenadering een regionale aantrekkingskracht heeft. Het rapport is via internet te raadplegen.
• Bij gelegenheid van het 25-jarig bestaan van Tennisvereniging HBC verscheen een jubileumuitgave met veel foto’s en anekdotes. Het boek is voor € 20 bij HBC te koop.
• In het tijdschrift van zustervereniging ‘Ons Bloemendaal’ is in nummer 2, zomer 2010, een artikel gepubliceerd door Peter van der Werff: ‘De honden van Terra Bella; een kennel met koninklijke allure op het binnenduin van Bennebroek’.
• Het kerstnummer 2010 van opinieblad Elsevier bevat een artikel over de oudste (basis)school van ons land op dezelfde locatie, de Voorwegschool, die 380 jaar bestaat (blz. 208-212).
• Vanwege 75 jaar Winkelstraat Jan van Goyen is door de winkeliersvereniging op hoogglans papier een fotoboek verschenen met afbeeldingen van alle winkels.
• De Hartekamp Groep gaf in het najaar 2010 naar aanleiding van een fototentoonstelling in het Noord-Hollands Archief een fotoboek uit Verbinding Verbeeld; 60 jaar gehandicaptenzorg door de Hartekamp Groep.
• In de ‘Lijst van tot levenslang veroordeelden in Nederland’ van Wikipedia komen bij het jaar 1872 Pieter van Tongeren en Elisabeth Ras uit Heemstede voor, vanwege een afschuwelijke moord 5 december 1871 aan de Molenwerf. Op basis van rechtbankgegevens uit het N.H. Archief is hieraan een artikel gewijd in het Haarlems Dagblad van 20 november 2010: ‘Heemstedenaar in het bijzijn van zijn kinderen op Sinterklaasavond vermoord. ‘Ikschiet hem neer als een kraai’.’
• In tijdschrift De Weergever, nummer 4, 2010 verscheen een vijfde, tevens slotartikel aangaande de geschiedenis van Bovema/EMI, nu met herinneringen van de directeur Hans Kellerman, de opvolger van directeur Ger Oord. Als anekdote wordt vermeld dat voor de opening van de opnamestudio in Heemstede een bedrag van 50.000 gulden naar Maria Callas moest worden overgemaakt. Haar manager zou hebben gevraagd nog even te wachten met het overmaken van dat bedrag omdat men het geld graag buiten de gemeenschappelijke boedel wilde houden van de aanstaande scheiding met Meneghini, die haar echtgenote toen nog begeleidde bij het concert in het Concertgebouw en openingsplechtigheid te Heemstede. Niet lang daarna trouwde Callas met Onassis.
• Van ‘Warm Sounds 13’, november 2005, volledig gewijd aan Bovema (deel 1), is november 2010 een herdruk uitgekomen.
• Platenmaatschappij Bovema en Ger Oord komen ook ter sprake in een nieuw boek van Harry Knipschild die zelf jarenlang in de platenindustrie werkzaam was: Money, Money, Money? Verhalen uit de popmuziek. Deze publicatie is voor € 20 in de boekhandel verkrijgbaar.
• Jan Schnerr: Groenendaal [prozaverhaal]. Bibliofiele uitgave van Willem Snitker/Galerie de Bleeker.
• Marcus Polman: Haarlem & omgeving kookt bevat beschrijvingen/recepten van de volgende drie firma’s uit Heemstede: 1) Chateaubriand, traiteur en vleesspecialiteiten, 2) Le Grand Cru, wijnhandel, 3) Tummers, patisserie en tearoom.
• Ter gelegenheid van een kwarteeuw Kunstlijn Haarlem verscheen een op groot formaat uitgegeven Jubileumboek, dat voor € 19.95 te koop is bij o.a. De Vishal. In deze publicatie komen onder meer34 in Heemstede woonachtige of werkzame beeldend kunstenaars met hun werk ter sprake, naast 1 uit Bennebroek (Ronald Vengen).
• Onlangs kwam als uitgave van HDC Media de Canon van Kennemerland uit. Een leerzaam geschiedenisboekje dat 27 verhalende onderwerpen bevat van het gebied langs de Noord-Hollandse kust van Camperduin tot de grens van Bennebroek met Hillegom (€ 12,95).

Biografische en genealogische informatie

• Emeritus pastoor IJs Tuijn heeft zijn levensreis op papier gezet in een lezenswaardig boek: ‘Je moet het voor ons eens opschrijven; een leven lang op reis door het bisdom Haarlem’. Het is voor € 10 verkrijgbaar bij de parochiesecretariaten van de Heilige Bavo en Onze Lieve Vrouw Hemelvaart.
• Nadat zij in 2005 over haar zuster Ida Gerhardt publiceerden heef het echtpaar Mieke van den Berg/Dirk Idzinga nu een boek over de dichteres Truus Gerhardt samengesteld. De titel luidt: De sluier weggevallen. Biografie en Verzamelde gedichten. De ouders van beide dichteressen Gerhardt trouwden 12 mei1898 inHeemstede, waar hun grootouders van moederszijde van 1894 tot1898 inwijk B nummer 23 [Achterweg 15] woonachtig waren. ISBN 9789460100598. Prijs: Euro 19.95.
• Van Linie en stamme Hueff: genealogie van het geslacht Heuff, door G. Heuff en L.M. van der Hoeven. Een uitgave van Verloren in Hilversum. Bevat op p. 81-85 informatie over beeldend kunstenaar H.D. Heuff (1875-1945) die woonde en werkte in het pand ‘De Dorstige Kuil’ aan de Koediefslaan.
• A.S. Talma (1864-1916) was een staatsman van formaat en geldt als één van de grondleggers van de sociale wetgeving in ons land. Op het laatst van zijn leven was Talma als predikant werkzaam van de Nederlands Hervormde Kerk in Bennebroek. Over hem verscheen een nieuwe biografie: De rode dominee A.S. Talma, geschreven door Lammert de Hoop en Arno Bornebroek. ISBN 9789461051103 Prijs € 24,50.
• Ad van Unnik attendeerde op een zojuist verschenen uitputtende levensbeschrijving: Politicus uit hartstocht; biografie van Pieter Jelles Troelstra door P. Hagen met op pagina 501 een verwijzing naar Heemstede. Gedoeld wordt op de christelijke premier Abraham Kuyper, de zogeheten ‘Lintjesaffaire’, en de begin 20ste eeuw in Heemstede woonachtige Mathilde Westmeijer (1874-1945), wier beknopte biografie op Wikipedia is te vinden. Citaat uit het boek van Hagen: ‘Inmiddels [= 1909] mengde de hele vaderlandse pers zich in de zaak. Zo kwamen ook nieuwe feiten boven water, bijvoorbeeld dat Kuyper mejuffrouw Westmeijer af en toe bezocht in het logement Het Wapen van Amsterdam te Heemstede, waar zij in die tijd woonde. Hij zou daar met hem gedineerd hebben en in de tuin gesignaleerd zijn. Dat gaf voedsel aan het – onbewezen – gerucht – dat zij zijn maïtresse. In de pers werd Mathilde beschreven als een vrouw van losse zeden, als een ‘demi-mondaine’ die op grote voet leefde.’
 

 

Monumentennieuws

• De Leeuwarder Courant van 12 oktober 2010 berichtte dat in het weekeinde daarvoor een eeuwenoude vaas door vandalen van de sokkel – een gietijzeren Bonifatiuspomp uit 1884 – in de Bronlaan is geduwd, maar in oude luister wordt hersteld. Deze versierde vaas van Bentheimer zandsteen is oorspronkelijk afkomstig van buitenplaats de Hartekamp in Heemstede, daterend uit de tijd van George Clifford. De schade loopt tegen de 10.000 euro. De gemeente Dongeradeel heeft aan steenhouwerij Buitenpost opdracht gegeven de paarhonderd kilo zware monumentale tuinvaas te restaureren.
• In het herenhuis Bosbeek bevond zich sinds de plaatsing door Jacob de Wit in opdracht van toenmalig bezitter Aarnout Hasselaar in 1751 een grisaille ofwel ‘witje’, getiteld ‘ De Herfst’ boven de deur van de salon. Deze is kortgeleden herontdekt op een inventarislijst van de Dienst voor ’s Rijks Verspreide Kunstvoorwerpen’ en wordt nu geclaimd door Simon Goodman uit Los Angeles, kleinzoon van de vroegere bewoner F.B.E. Gutmann.
• Mede op basis van het afgelopen jaar geopende Park Meermond, een natuurgebied op de plaats van de voormalige vuilstort, eindigde de gemeente Heemstede als derde in de strijd om de landelijke Biodiversiteitsprijs, georganiseerd door het Samenwerkingsverband Landschapsbeheer Nederland.
• Op een hoog duin van de Overplaats bij de Hartekamp (nabij Hagenduin) stond sinds 1724 eeuw een speelhuis ofwel koepel opgetrokken in empirestijl, met fraai uitzicht op het Haarlemmermeer. Na herstel rond 1965 door A. van Werven na 1980 door vandalen tot de fundamenten toe geruïneerd. Landschap Noord-Holland, huidig eigenaar van de overtuin, heeft onlangs een prijsvraag uitgeschreven voor een blikvanger op deze plaats, waaraan gelet op bij onze vereniging aangevraagde informatie naar de toestand in het verleden door talrijke kunstenaars en (tuin-/landschaps)architecten uit bijna het gehele land belangstelling is getoond.

Folklore

• Maria Kruijswijk en Marion Nesse publiceerden het boek: Nederlandse jaarfeesten en hun liederen door de eeuwen heen. Daarin staat een hoofdstuk over Noord-Hollandse oogstgebruiken. Tot in het midden van de 19de eeuw was het in onze provincie een gewoonte dat het laatste hooi en graan in een met een vlag versierde wagen naar de schuur werd gereden. Uit Kennemerland is een oogstliedje overgeleverd. Onderzoeker D.J. van der Ven ontdekte dat in Heemstede en publiceerde het in zijn Eten en drinken in de Nederlandse folklore (Uitgave van de Academie van de streekgebonden gastronomie, 1987). Het luidde als volgt:

‘Hooi in top

Melk in de sop

Bies in de kan

Daar komt de laatste hooiwagen an.’

V.O.C.-opvarenden uit Heemstede en Bennebroek

Eerder heb ik over het VOC-schip de ‘Heemstede’ gepubliceerd in HeerlijkHeden (nummer 36, mei 1983) en schreef Maarten Verkaik o.a. over het schip ‘Bennebroek’ (nummer 109, augustus 2001), waaraan ook de heer J. van der Reep uit Voorschoten in 2003 aandacht besteedde in diens publicatie ‘Hillegom en de VOC’ Het Nationaal Archief bewaart de meeste VOC-archieven. In de scheepssoldijboeken van de zes VOC-kamers te Amsterdam, Middelburg, Delft, Rotterdam, Hoorn en Enkhuizen, die de basis vormden voor de personeelsadministratie blijkt dat alleen al tussen 1700-1794 niet minder dan 655.000 opvarende personen worden vermeld. In de periode 1633-1794 zijn tot op heden 25 mannen uit Bennebroek afkomstig geregistreerd. Daaronder drie uit één familie: Cornelis Langeveld (1713), Jan Langeveld (1745) en Willem Langeveld (1746). Uit dezelfde periode zijn nu 38 personen uit Heemstede bekend onder wie de broers Dirk en Pieter Boekhorst (1779/1780). Minder dan bijvoorbeeld Hillegom met 51 mannen en Aalsmeer 96. Dankzij een zopas gepubliceerd boek Aalsmeerders bij de VOCdoor Jan Willem de Wijn, inclusief twee buurten, intussen uitgebreid tot 205 mensen. Uit Berkenrode staat 1 persoon vermeld, zekere Jan Tijcken, die in 1728 zijn uitreis aanvaardde op het schip Berkenrode (!). Verder worden uit buurtschap De Glip: Johan Staphorst (1756) en Jan Berder (1768) genoemd.

Varia

• Het heengaan van Harry Mulisch op 30 oktober 2010 leidde tot veel publiciteit. Beeldend kunstenaar Ellen Wolff, die eerder een portretbuste van Adriaan Pauw vervaardigde, heeft intussen een kleimodel vervaardigd van Mulisch, die zoals bekend van 1938 tot 1941 op Spaarnzichtlaan 23 woonde met zijn vader en huishoudster Frieda Falk, en zijn eerste pennenvruchten kort na de oorlog publiceerde in het weekblad Heemsteeds Leven. Het verhaal ‘De sprong der paarden en de zoete zee’ is volgens Mulisch met dit huis verbonden.
• Van 1 tot 10 augustus 1947 bevolkten meer dan drieduizend kampeerders de terreinen van landgoed Groenendaal, naar aanleiding van een door de ANWB en International Federation of Camping Clubs georganiseerde autorally. De toen 19-jarige Harry Mulisch overhandigde bij die gelegenheid aan perschef Veeninga in de theekoepel het manuscript van ‘Ik, Bubanik’, dat in een bureaulade belandde en uiteindelijk in 1994 is gepubliceerd.
• De Haarlemse woonwijk Zuiderhout, tot mei 1927 behorende bij de gemeente Heemstede, wordt momenteel bestudeerd en beschreven voor een boekpublicatie. De heer Klaas de Jong, lid van de Historische Werkgroep Haarlem, verzamelt hiertoe documentair materiaal, anekdotes, achtergrondverhalen e.d. Zijn e-mail adres is: klaasonderzoek@gmail.com
 
• In 2011 bestaat kinderboerderij ’t Molentje in Groenendaal 60 jaar. Het is de bedoeling dat bij die gelegenheid een gedenkuitgave verschijnt. Verhalen en foto’s kunnen worden gezonden naar Marijke Popping, Prof. Asserlaan1, 2105 TK Heemstede of per e-mail: ingrid-schenk@live.nl
 

 

Hans Krol

Oktober 2011

Archiefaanwinsten

• Door mevrouw Rita van Enschot foto’s geschonken van kort voor en tijdens de afbraak van de oude bebouwing op het Res Novaplein evenals van na de vervanging door nieuwbouw.
• Foto’s van Hageveld door Foto Lans Hillegom genomen tijdens een excursie voor Vrienden van Oud-Hillegom op 16 april 2011.
• In de jaren vijftig van de vorige eeuw was de firma Van Egmond Mechanisch Transport gevestigd in het pand van een voormalige meubelfabriek aan de Bennebroekerlaan 69-71 In Bennebroek. Het was vroeger het grootste commerciële bedrijf in Bennebroek. In 1981 is dat bedrijf overgenomen door de heer E.C.A. Versluis en een jaar later verhuisd naar Harderwijk. Bij het 40 jarig bestaan van de technische handelsonderneming in 1965 is door het personeel een gebrandschilderd gedenkraam ‘van het personeel’ aan de directie aangeboden. De afmeting is 1.56 x 1.28 meter. Door voormalig directeur Evert Versluis van ‘H.W.Logistics’ is genoemd raam aan de HVHB overgedragen. Eerder is bij een ander jubileum van Van Egmond – destijds het grootste commerciële bedrijf in Bennebroek – een Kussenkast aan het toenmalige gemeentebestuur geschonken. Bedoelde kast is in de hal van het inmiddels voormalige gemeentehuis blijven staan.
  

  

  Gedenkraam Van Egmond Bennebroek 1925-1965

• Via Zuster Marie Wilhelmina Tas is een aantal doubletten uit de boekencollectie van klooster Mariënheuvel en Zusters Augustinessen aan de HVHB gegeven.

Recent verschenen literatuur

• Gerard J.Telkamp: ‘Directieketen als bijzondere categorie industrieel erfgoed’, in: Stielz, tijdschrift over de geschiedenis van werkend Leiden, september 2011, blz. 16-21. Artikel betreffende de houten directiekeet van seminarie Hageveld, nadien in gebruik als woonhuis.
• Een bijdrage over glanshamers en de linnenpers in gebruik geweest bij wasserij Peeperkorn, in: Repassie, augustus 2011, blz. 42-48.
• Reünie De Bronsteeschool 2011. Bevat verhalen en foto’s van oud-leerlingen die in de jaren 50 de Bronstee-mulo hebben bezocht.
• Menno Slegtenhorst: Vijfhuizen is altijd land geweest (juli 2011, brochure). Zoals bekend kreeg ridder Adriaen Pauw dit onroerend goed, tevens Zuid-Schalkwijk, Rietwijk en Rietwijkeroord omvattende, in eigendom na aankoop van Gerrit Willemsz. van den Uytwech. Het valt overigens te betwijfelen of Pauw veel plezier gehad van deze heerlijkheden rond het Haarlemmermeer. Tot zijn overlijden in 1653 heeft hij moeten procederen omdat een zoon zijn vader het recht betwistte om Schalkwijk c.s. te verkopen. Eerst in 1655 is het proces ten definitief voordele van de erfgenamen Pauw beslist.
• Dit jaar verscheen een herdruk van ‘Bovema deel 2’, eerder uitgegeven in 2006, in het tijdschrift Warm Sounds. Bovema was gevestigd in Gramophonehouse, voorheen HuizeInterlaken geheten, aan de Bronsteeweg. Dit speciale nummer bevat o.a. overzichten van de specifieke Nederlandse series van labels als Columbia, His Master’s Voice, Capitol etc.
• A.J.Gevers en A.J.Mensema: Van Ittersum. Beschrijving van adellijk geslacht historisch nauw verbonden met Overijssel, maar ook Bennebroek (Huis te Bijweg), waaraan de Van Ittersumlaan herinnert.
• Wim Post: De monumenten van de gemeente Bloemendaal: Aerdenhout, Bennebroek, Bloemendaal, Overveen en Vogelenzang. Een geïllusteerde beschrijving van 314 monumenten, waarvan 43 in Bennebroek.
• Piet Wijnker: Een mens, wie ook; geschreven teksten aangeboden bij zijn vijftigjarig pastoraat. Bijeengebracht door mevrouw Corrie Wijnker-Kroft, 2011.Piet Wijnker was o.a. rector van de Hartekamp en van 1975 tot 1989 pastor in psychiatrisch ziekenhuis Vogelenzang in Bennebroek. Voor bestellingen: telefoon 023 584 83 92.
• Recent verschenen boeken van auteurs woonachtig in Heemstede betreffen: – Hans Keuss: Wie heeft een ziel? En van onderzoeksjournalist Marc Josten en mr. Rob Smits: Opgelicht, een thriller handelende over fraude met vastgoed, ontdekt vanuit een Heemsteeds politiebureau.

Oudere literatuur

Niet eerder vermeld in het blad HeerlijkHeden zijn:

• E.Munnig Schmidt: ‘Ignatius van Logteren en Jacob de Wit op Bosch en Hoven en huis te Heemstede’, in: Jaarboekje van het Oudheidkundig Genootschap Niftarlake , 2007, p. 65-71. Beschrijving van sokkel met aardglobe in het park van het huis Heemstede te Houten. Oorspronkelijk blijkt deze afkomstig van de buitenplaats Bosch en Hoven, voor 1927 gelegen in Heemstede.
• Roel G. Mulder: De sloop van buitenplaatsen in de periode 1780-1830. Scriptie UvA, faculteit der geesteswetenschappen, 2006. Eind 18de en begin 19de eeuw zijn talrijke buitens gesloopt als gevolg van de slechte economische omstandigheden. Een erkend sloper van minstens tien buitenplaatsen was de Amsterdamse ‘makelaar’ en speculant Frederik Kaal (1733-1790), in Heemstede van de hofstede Meermin/Engelrust, die deze in 1776 voor f 14.000,- aankocht en vervolgens liet afbreken. De meermaals geuite veronderstelling dat hij onze taal verrijkte met het begrip ‘kaalslag’ klopt nochtans niet. Zoals kenner van eponiemen Ewoud Sanders opmerkt heeft het woord, een term uit de houtvesterij, een Duitse oorsprong: ‘kahlschlagen’.
• Jan Feith [inl.] en J.van Hengel: Het genot van ’t buitenleven. Amsterdam, 1917. Een uitgave van makelaars H. van Dam Azn & Zonen. Beschrijving van tochtjes naar en rond bouwterreinen van deze firma, waaronder in Heemstede tussen Van Merlenlaan en Groenendaal.
• De Universiteitsbibliotheek Wageningen bezit in ‘bijzondere collecties’ kwekerscatalogi uit de 20ste eeuw van de vroegere Heemsteedse en Bennebroekse bloembollenkwekers: Dix & Zijerveld, G.H.Hageman & Zonen, Britzel’s, Jan Dix jr., Leo Peeperkorn, J.Eldering, J.J.Thoolen, G.C.van Meeuwen, A.Noort, Nic Roozen & Zonen, L. Roozen, Joh. Hoogensteijn & Zonen, Carlee, M. van Kesteren, Joh. Rozenkrantz & Zoon, n.v. Floricultura, Gebr. Bonkenburg, A. ‘de Cronjer’ Koper en H.Buurman Jr.
• Door de Koninklijke Bibliotheek zijn recent in samenwerking met de universiteitsbibliotheken van Amsterdam en Leiden ongeveer 10.000 boeken uit de periode 1781-1800 full-text op internet gezet. Te raadplegen via de site www.earlydutchbooksonline.nl. Heemstede geeft momenteel 34 treffers, Heemftede (letterlijk in oude spelling) 193, Bennebroek 79 en Berkenrode 233, vooral dankzij de diplomaat Lestevenon van Berkenrode.

De Hartekamp en Overplaats

• Tot mei 2011 stond het hoofdgebouw van de Hartekamp in de steigers. Intussen zijn de buitengevels teruggebracht in de originele okergeelachtige kleur. Bestuur en kantoor van de instelling zijn intussen in Haarlem gevestigd. Op het terrein worden komende jaren de verouderde paviljoens vernieuwd. Het voorheen witgeschilderde huis werd vroeger in de volksmond ‘het paleisje’ genoemd met een verwijzing naar paleis Soestdijk. Voor de uitwendige renovatie zijn in en om de Hartekamp filmopnamen gemaakt voor twee Nederlandse dramaseries: 1) ‘Juliana’, uitgezonden in 2006 en 2009 en in 2011 herhaald door de E.O.-televisie, en 2) ‘Bernhard, schavuit van Oranje’, een vierdelige VPRO-serie uit 2010 over het leven van prins Bernhard van Lippe-Biesterfeld. Naar een scenario van Thomas Ross en Karin van der Meer.
• Onlangs is gebleken dat een 18de-eeuwse ingekleurde afbeelding van het vooraanzicht van de Hartekamp is te vinden in de Schoemaker Atlas: Zuid-Holland. Deze unieke afbeelding uit omstreeks 1730 bevindt zich in de collectie handschriften van Andries Schoemaker in de Koninklijke Bibliotheek, Den Haag.
• De heer Otto Muller berichtte dat hij van een familierelatie die op de Hartekamp als butler heeft gewerkt een geschilderd wandbord erfde dat mevrouw Von Pannwitz ooit heeft weggegeven. Gedateerd 1894 wordt met de signatuur FS de Engelse kunstschilder Frederick Sandys (1829-1904) bedoeld. Het bord komt niet voor in de tweedelige kunstcatalogus van de collectie Von Pannwitz uit 1925-1926, samengesteld door de kunsthistorici Max J. Friedländer en Otto von Falke.
• In 2010 verscheen bij Bucher Gruppe: Parkanlage in den Niederlanden. Bevat beschrijvingen acht buitenplaatsen, waaronder de Hartekamp.
• Na het overlijden van het echtpaar Barthold en Anna Maria van Verschuer-Brants in 1901 kwam de Hartekamp in bezit van de Binnenlandsche Exploitatie Maatschappij en is de overtuin aan de oostkant van de Herenweg gesplitst met nieuwe eigenaren en bestemmingen, zoals Eikenrode, Hertenduin en Linnaeushof. Eind vorige eeuw en in 2005 zijn delen van de overplaats aangekocht door Landschap Noord-Holland en sinds september 2011 vinden hier renovatiewerkzaamheden plaats die tot maart 2012 duren. Eerder zijn al de zichtas van het hoofdgebouw naar de heuvel met fundamenten van de geruïneerde theekoepel open gemaakt, de houten Zwitserse brug is terug en oude hekwerken zijn vervangen of verwijderd. Een ontwerpprijsvraag voor een folly op de verhoogde plaats waar vroeger een koepel stond, die door vandalen tot de fundamenten werd geruïneerd, leidde tot zo’n 30 inzendingen van architecten, ontwerpers, hoveniers e.d. uit het gehele land. Uit Heemstede van 1) Peeperkorn, 2) J.Prins, 3) J. Vermaas en 4) mw. P. de Wit in samenwerking met mw. M. Pinkster. Ongeveer een derde van de inzenders ontving op verzoek informatie over de historie van de locatie bij DE HVHB. De ontwerpen zijn tot 1 november tentoongesteld geweest in het Spaarne Ziekenhuis, Heemstede. De jury heeft gekozen voor een (vandalismebestendige) koepel als blikvanger op een heuvel nabij Hagenduin gebouwd. De keuze viel op het ontwerp ‘Mijmer en Focus’ van 4 personen in dienst van Inbo Architecten uit Rotterdam (welke firma ook 240 zorgwoningen heeft ontworpen in opdracht van de Hartekamp Groep). Het decoratieve gebouwtje zal worden opgetrokken uit gerecyclede bakstenen en zo mogelijk in 2012 worden gerealiseerd.

'Mijmer en Focus', winnend ontwerp folly van INBO voor overplaats van de Hartekamp

Alle inzendingen zijn van 3 februari tot en met 30 maart 2012 te zien in de publiekshal van het Raadhuis van Heemstede

Bleeklust en de Gliphoeve

• Nabij het huidige Hagenduin en de vroegere droogberg was de blekerij Bleeklust gelegen, waarvan de geschiedenis teruggaat tot omstreeks 1630. Precies twee eeuwen geleden in 1911 is de linnenblekerij ten gevolge van een faillissement opgeven. Verscheidene bedrijfsgebouwen zijn afgebroken en het hoofdhuis is verbouwd, terwijl Zocher sr. De tuinaanleg verzorgde. Het woonhuis, aanvankelijk toepasselijk ‘Bleekrust’ geheten, is door latere eigenaren ‘de Gliphoeve’ genoemd, met een verwijzing naar het buurtschap. Sinds dit jaar staat het historische buitenplaatsje ‘De Gliphoeve’ te koop, in totaliteit een perceel ter grootte van bijna 14.000 vierkante meter.
• Door de heer S.J. Fontein, van beroep kunsthandelaar en woonachtig op de Gliphoeve is destijds op de boedelveiling in 1950 van de overleden freule Arnoldine Leonie Willink voor f 250,- een olieverfschilderij aangekocht uit 1737 van de Haarlemse schilder J.Mensing (1685-1741). Het doek stelt voor ‘Gezicht op de blekerij Bleeklust’ van de weduwe Gunst in buurtschap De Glip met op de achtergrond zeilschepen op het Haarlemmermeer. De familie Oldewelt heeft dit schilderij geschonken aan het Historisch Museum Haarlem. De zwarte lijst van latere datum zal in de toekomst worden vervangen door een beter passende omlijsting.

Letterkunde

• Op 3 september is aan de Laan van Dick Laan op initiatief van de Vereniging van Eigenaren een informatieve plaquette onthuld over de betekenis van filmer en kinderboekenschrijver Dick Laan en zijn schepping, de nationale kabouter Pinkeltje.
• 29 september overleed in haar woonplaats Amsterdam de schrijfster Hella [Hélène Serafia] Haasse op 93-jarige leeftijd. Na de ziekte van haar moeder die in 1924 ziek werd en vervolgens in een sanatorium in het Zwitsere Davos is opgenomen zijn de kinderen vanuit Soerabaja naar Nederland teruggekomen. De jonge Hella woonde aanvankelijk bij de grootouders van moederskant, opa dr. A.C.G. de Vries en oma Hélène Serafia Weitzel in Heemstede die in een huis met gevelsteen ‘Meermin’ woonde op het adres Jeroen Boschlaan 7. In ‘Retour Grenoble’ zei ze in 2003 aan Anthony Mertens: ‘Die mensen, en vooral wat er schuilging achter wat ik van ze zag en over ze hoorde, zijn erg belangrijk voor me geweest. Telkens ontdekte ik weer iets anders, of besefte ik dat de dingen die ik dacht te weten anders moest interpreteren. Ze bestonden ook in hoofdzaak op afstand. Ik had vooral uit de verte, vanuit Indië, en via de mededelingen van anderen, met ze te maken. Ze waren de onbekende achtergrond van mijn leven, een voortdurende bron van raadsels.’ Verder merkte ze over deze korte periode in Heemstede: ‘Dat was een heel kenmerkende periode die belangrijk voor me is geweest, omdat je als kind bijna drie jaar niet thuis bent. Dat heb ik achteraf wel ingezien. Toen heeft het fantaseren een belangrijke functie gekregen.’ De grootmoeder moet een nerveus-drukke vrouw geweest zijn, variërend van overdadige vrolijkheid tot driftbuien, is de jonge Hella overgeplaatst naar een kindertehuis in Baarn, in welke plaats de andere grootouders woonden, evenals tijdelijk ook haar broer. Veel later, in 1962, zou de schrijfster een sleutelroman publiceren onder de titel ‘de Meermin’ met reminiscenties aan haar tijdelijke verblijf in Heemstede. Door de Heemsteedse beeldhouwster Ellen Wolff, die eerder beelden vervaardigde van o.a. Adriaan Pauw, J.P.Thijsse en Harry Mulisch is thans een buste in klei vervaardigd van Hella Haasse.
• Als aanvulling op eerdere bijdragen in HeerlijkHeden over letterkundigen in Heemstede kan thans worden bericht dat de Nederlandse schrijver en journalist Rogier van Aerde (1917-2007) in de jaren zestig van de vorige eeuw woonachtig was op Meindert Hobbemastraat 17.
• In de Oprechte Haarlemsche Courant van 28 maart 1925 werd een versje ‘Naar Heemstede’ gevonden van de dichter en liedjesschrijver J.H. [Koos] Speenhoff gevonden, dat hij publiceerde naar aanleiding van de internationale Flora-bloemententoonstelling in Groenendaal.

Tweede Wereldoorlog

• In mei 1995 publiceerde het gemeentebestuur van Heemstede een ‘In Memoriam 1940-1945’. Deze bevat twee lijsten: 1) de namen van 48 Heemstedenaren die ten gevolge van oorlogshandelaren en/of gewelddadig ingrijpen van de Duitse en de Japanse bezetter zijn omgekomen, 2) 140 omgekomen of vermiste Joodse burgers uit Heemstede. Vermeld zijn de volledige naam, geboortedatum- en plaats, evenals overlijdensdatum en –plaats. Nadien is hieraan de naam van Heemstedenaar Jan Oom toegevoegd, die 6 april 1944 omkwam in het concentratiekamp Bergen-Belsen. Journalist Dick van den Hoorn wijdde in 2001 een boek aan hem: ‘Uitgewist; hoe Jan Oom verdween in nacht en nevel.’ Vanwege een essentiële tekortkoming in het onderzoek heeft de auteur deze 1ste druk uit de handel genomen ten gunste van een gecorrigeerde en uitgebreide 2e druk met een nader ISBN nummer. Kortgeleden is nog een nieuwe naam toegevoegd en wel van Johannes L. Leuven, geboren op 28 december 1921 en op 27 oktober 1942 in Basdorf overleden. In het boek ‘Heemstede 1940-1945; een gemeente in bezettingstijd (1995) staat over J.L. Leuven dat hij woonachtig was in de Eikenlaan, in 1941 verplicht in de BMW-fabrieken tewerkgesteld en overleed aan uitputting, vermoedelijk als gevolg van vergiftigingsverschijnselen.
• Op 8 maart 1945 is de verzetsstrijder F.J. Hoogewooning (geb. 1923) op de Waalsdorpervlakte door de SD gefusilleerd. Op 12 december 1945 is hij in zijn woonplaats Heemstede herbegraven. Burgemeester Van Doorn beschreef hem als een beminnelijke jongen die het ver zou hebben gebracht. ‘Zo werd ook deze jongen die het uiterste offer bewust heeft gegeven in onze vaderlandse bodem te ruste gelegd.’ Vanwege ruiming van het graf is al enkele jaren geleden door de gemeente contact opgenomen met de Oorlogsgravenstichting. Op maandag 24 oktober zijn de stoffelijke resten door de bergingsdienst opgegraven en 3 november vindt herbegrafenis plaats op het Ereveld in Loenen, gemeente Apeldoorn. Momenteel hebben 8 officieel geregistreerde oorlogsslachtoffers een graf op de Algemene Begraafplaats, te weten: W.J. Aberson, G.S. Bakker, W. Deventer, C. Giessen, mw. J.G.H. Kirsten, C. Lier, P.H. Lokman en H. van Tongeren. Op het R.K. Kerkhof H. Bavo/Berkenrode liggen als zodanig J.L. Leuven en G.J. Nelis. Sinds kort zijn alle personen op laatstgenoemde begraafplaats met geboorte- en overlijdensdatum op het internet geplaatst.
• Op 14 mei is in het CRASH Luchtoorlog- en Verzetsmuseum ’40-’45 een website gelanceerd ter nagedachtenis van op 13 mei 1940 nabij Moerdijk door de Duitsers neergeschoten Fokker T-5 856. De bemanning bestaande uit 5 personen kwam hierbij om, onder wie de op dat moment in Heemstede wonende 1e piloot Willem F. Anceaux. Eerder is op 13 mei 1995 aan de Noordzijde van de Moerdijkbruggen op initiatief van de heer J.A. Bomans een herdenkingsmonument onthuld.
• Fritz Gutmann, kunstverzamelaar en eigenaar van het landgoed Bosbeek heeft met het oog op de dreigende internationale situatie in 1939 een 15de-eeuwse Pietà bij een kunsthandel in Parijs ondergebracht. Daar is het na de bezetting door Duitsers in beslag genomen bedoeld voor de kunstcollectie van rijksmaarschalk Herman Göring. In mei 1945 is deze kostbare sculptuur door de Amerikanen in een treinwagon aangetroffen in Berchtesgaden en is deze in Nederland teruggekeerd, vervolgens deel uitmakend van de Nederlandse Rijkscollectie en in bruikleen gegeven aan Museum Het Catharijneconvent te Utrecht. Geclaimd door de erven Gutmann heeft de Restitutiecommissie aan de staatssecretaris van OCW in een advies van 11 april 2011 geoordeeld dat Gutmann dit bezit onvrijwillig verloor als direct gevolg van het naziregime en om die reden moet worden toegewezen aan de erven, dochter Lili Gutmann in Florence en kleinzonen Nick en Simon Goodman, woonachtig in de VS.
• Voornoemde erven beschouwen ook als roofkunst een grisaille ‘Herfst’ afkomstig uit de salon van Bosbeek, van welk buiten de uit Duitsland gevluchte joodse bankier F.B.E. Gutmann vanaf 1924 eigenaar was. Hij kwam om op 1 mei 1944 in Theresienstadt en zijn echtgenote op een onbekende datum in de maand juli 1944 te Auschwitz. In 1751 heeft toenmalig eigenaar mr. G.A. Hasselaer, burgemeester van Amsterdam, aan de kunstschilder Jacob de Wit opdracht gegeven in de salon ofwel grote kamer van een plafondschildering te voorzien, evenals de deurstukken te verfraaien. De fraaie plafondschildering, een voorstelling van Bacchus en Ceres op de wolken, is nog aanwezig, in tegenstelling tot de grisaille, ook aangeduid met ‘witje’, boven de toegangsdeur: de Herfst met vier engelachtige kinderen. In 1987 vermeldde ik in een boekpublicatie over de geschiedenis van het buitengoed Bosbeek dat de huidige verblijfplaats daarvan niet kon worden achterhaald. Citaat: ‘[Rector] Mgr. J.J.A. Starrenburg geeft als zijn mening dat de grisaille door de Duitsers is weggehaald en in 1951 niet aanwezig was. Tenminste één persoon meent echter het deurstuk na de oorlog gezien te hebben tegelijk met de opgerolde plafondschildering.’ Recent onderzoek in de Heemstede-collectie (depotbibliotheek Noord-Hollands Archief) heeft tot nieuwe gegevens geleid. Aanvankelijk waren de grisaille en het plafondschilderij opgenomen op een inventarislijst als nummer 64, gedateerd 24 maart 1942, van de Münchense firma Julius Böhler en Karl Haberstock uit Berlijn met als bedoeling naar Duitsland te worden vervoerd. Later zijn deze kunstwerken van de lijst verwijderd. Zaakwaarnemer van de familie Gutmann, de heer Westerbeek, berichtte in een schrijven van oktober 1945 aan mevrouw Lili Gutmann, dat hij na het gedwongen vertrek van haar ouders ter voorkoming van nog verdere beschadiging c.q. diefstal door de Duitse bezetters de schildering van het plafond heeft gehaald. Vervolgens opgerold in de kelder verstopt, evenals het voornoemde deurstuk. Enkel de plafondschildering heeft hij opnieuw aangebracht op de oorspronkelijke plaats maar pas nadat de Duitsers op 2 juni het pand in verwaarloosde toestand hadden achtergelaten. 2 juni 1945 noteerde de gemeentepolitie Heemstede in een dagrapport dat een klacht was binnen gekomen dat goederen van de familie Gutmann worden weggehaald. ‘Wand- en plafondschildering zijn verdwenen.’ Deze bleken toen nog in de kelder te zijn opgeslagen. De heer V.C. Klep merkt in zijn uittrekseluitgave dagrapporten gemeentepolitie 1940-1945 (2e herziene uitgave 1996) terecht op: ‘Uit deze aantekening blijkt, dat er op 2 juni nog Duitse onderdelen in Heemstede waren gelegerd. Deze onderdelen zijn niet direct door de geallieerden afgevoerd omdat zij de manschappen moesten leveren voor het opruimen van landmijnen, tankversperringen en andere verdedigingswerken.’ De grisaille bleef verborgen in de kelder. Na de bevrijding kwam Bosbeek in beheer van een bank en gaf de Staat het in voorlopig gebruik van de Sint Hiëronymus Aemilianusstichting en verbleven hier van 1945 tot 1948 ruim drie jaar wisselend kinderen van ‘foute’ ouders die in afwachting van hun proces waren geïnterneerd. Mevrouw Zomerdijk die gedurende deze periode hier als kinderleidster werkte herinnert zich dat ‘de schitterend gestuukte plafonds met engelen van de grote zaal vol zaten met kogelgaten.’ [Nadien keurig gerestaureerd].

In 1949-1950 in gebruik van de Congregatie der Broeders van Onze Lieve Vrouw van Lourdes voor psychopathische (kinder)patiënten kwam het gehele buiten ten slotte eind 1950 voor ongeveer 2 ton verkocht aan de erven Gutmann in bezit van de Congregatie van de Zusters van de Voorzienigheid (= Sint Hiëronymus Aemilianusstichting) en verkreeg het een functie las verpleeg- en verzorgingshuis. Het aangetroffen deurstuk ‘Herfst’ kwam terecht bij de Dienst voor ’s Rijks Verspreide Kunstvoorwerpen en werd in 1964 voor 800 gulden aangekocht door de provincie Drenthe. Deze schildering bevindt zich tegenwoordig boven de deur van een stijlkamer in het Drents museum. De huidige waarde wordt op ongeveer 30.000 euro geschat. Een nazaat van Fritz Gutmann, Simon Goodman uit Beverly Hills, claimt de grisaille en in overleg met het museum is overeengekomen dat de Restitutiecommissie in deze kwestie een bindende uitspraak zal doen.

Uit: A. Staring. Jacob de Wit 1695-1754. Amsterdam, 1958.

Diversen

• Als aanvulling op het naslawerk van Steven Wachlin: Photographers in the Netherlands kunnen ten aanzien van Heemstede nog 4 fotografen worden toegevoegd die voor 1900 zijn geboren: Antonius Franciscus Blokker (1882-1954), Jacobus Alexander Chabot (1883-1966), Wilhelm Christiaan Kroes (1868-1954) en Johannes Cornelis van der List (1857-1935). Bekend in de eerste helft van de vorige eeuw was atelier Germans, Binnenweg 151, waar vanaf 1962 Foto Voorwalt was gevestigd en tegenwoordig Fotovak Engel.
• Heemstede telt verscheidene monumentale bomen zoals de 18de-eeuwse Libanonceder aan de Bronsteeweg en de dikste Canadese populier van ons land die op de weide van de Vrijheidsdreef is te vinden. In mei van dit jaar is de ongeveer een eeuw oude enorme atlasceder naast het huis ‘Welgelegen’ op de hoek van de Van Merlenlaan/Vrijheidsdreef vanwege een ernstige schimmelinfectie geveld. Door de gemeente heeft na een inspectie 253 beeldbepalende bomen als waardevol op een beschermde lijst geplaatst.
• Door de Stichting Landschap Noord-Holland is afgelopen zomer een brochure uitgegeven van een Buitenplaatsenpad Zuid-Kennemerland. Deze bevat 3 rondgangen: 1) Groenendaal (6 kilometer), Hartekamp en de Overplaats (6 kilometer), 3) Groot-Leyduin (4 kilometer). Voorts is een nieuwe wandelroute in de maak: historisch Waterpad welke waterbronnen en waterlopen die sinds 1853 zorgen voor de regionale drinkwatervoorziening verbindt, met als startlocatie Huis Te Manpad en initiatiefnemers Van Lennep [Struinen, nummer 71, herfst 2011, p. 4-6].
• Door de heer Gerard de Waard uit Amsterdam zijn jarenlang via een persoonlijke schouw de resterende grenspalen in Zuid-Kennemerland geïnventariseerd. Zijn gehele grenspalenarchief is gedeponeerd bij het Noord-Hollands Archief. Documentatie betreffende Heemstede en Bennebroek is verder aanwezig in de ‘Heemstede-collectie’ in de locatie Kleine Houtweg 18. Vanwege zijn verdiensten op dit speciale terrein ontving De Waard op 29 april, vanwege omstandigheden door burgemeester P. Rehwinkel hem in het Martini-ziekenhuis te Groningen uitgereikt. Voorts werd de heer G. Rekoert uit De Zilk en met sinds 1940 een bedrijf aan de Zandvoortselaan voor Koninginnedag benoemd tot Lid in de Orde van Oranje-Nassau mede vanwege zijn historische publicaties inzet voor de HVHB, voorheen VOHB.
• In het Noord-Hollands Archief is dit jaar een tentoonstelling gewijd aan de tot dan veronachtzaamde Haarlemse kunstenaar van topografische taferelen Cornelis van Noorde (1731-1795).Van Heemstede maakte hij een aquarel van de toegangspoort naar Ipenrode en enkele etsen in de met Hendrik Spilman vervaardigde prentseries ‘Aangenaame gezichten in de vermakelijke landsdouwen van Haarlem’, tussen 1761 en 1763 uitgegeven door Jan Bosch.
• In juni is het 60-jarig jubileum van kinderboerderij ’t Molentje in Groenendaal gevierd. Bij deze gelegenheid is de nieuwe hooibergstal geopend en een cd-rom uitgegeven. De eerste stal van de oudste gemeentelijke kinderboerderij in Nederland is in 1951 gebouwd.
• Op 21 april 1921 vond de stichting plaats van de R.K. Middenstands- woningbouwvereniging ‘Het Oude Posthuis’. Op een stuk voormalige bollengrond van de firma Braam werd op 24 februari 1922 met de bouw van 23 huizen begonnen. Op 25 november zal het 90-jarig van de woningbouwvereniging – naar wordt aangenomen de kleinste van ons land – in het Oude Slot worden herdacht.
• In 1911 is het korps der Vrijwillige Brandweer Heemstede opgericht, in 2011 dus een eeuw geleden en verschijnt een jubileumboek.
• Tweehonderd jaar geleden, dat wil zeggen op 24 oktober 1811, passeerde keizer Napoleon Bonaparte op zijn inspectietocht door Holland, komende vanuit Haarlem op weg naar Leiden: Berkenrode, Heemstede en Bennebroek. Het lokale bestuur van de ‘municipalité’ Heemstede was daarvoor enkele maanden in touw geweest bij de voorbereiding van o.a. een ereboog op de Herenweg bij het Oude Posthuis, welke volgens de overlevering Napoleon in zijn koets niet of nauwelijks heeft gezien. Ter herinnering aan de passage van Napoleon zal nabij Berkenrode een gedenkplaquette worden aangebracht.

Hans Krol

April/mei 2011

Archivaria

• Door bemiddeling van de HVHB is het door de heer H.C. de Wit afgestane archief van de (voormalige) bewonersvereniging Rivierenwijk Heemstede overgebracht naar het Noord-Hollands Archief in Haarlem.
• Het archief van de Stichting Huize Spaar en Hout werd in oktober 2010 overgedragen aan het Noord-Hollands Archief. De (Doopsgezinde ) Stichting kocht in 1927 de buitenplaats Spaar en Hout aan de Kleine Houtweg om hier een rusthuis te stichten. Voor de annexatie van 1927 lag het gelijknamige buiten op Heemsteeds grondgebied en was het in eigendom van de doopsgezinde koopmansfamilie De Neufville. In 1814 erfde de schrijfster van historische romans Margaretha Jacoba de Neufville het buiten. Zij liet het grote huis verbouwen door architect M.G. de Tetar van Elven. In het najaar van 1927 vond de sloop plaats.
• De heer Y. de Graaff schonk een nota met briefhoofd uit 1966 van Bromfietsen- en Scooter verkoop- en verhuurfirma ‘Ceeso’, destijds gevestigd op Cloosterweg 18b.

Publicaties

• Met enige vertraging verscheen in januari 2011 het twaalfde jaarboek van de Stichting Reünisten Hageveld. In Jaarboek 2009 wordt stil gestaan bij het overlijden van publicist Joost Divendal. Enkele docenten halen herinneringen op aan hun Hageveldse jaren. Verder zijn bijdragen opgenomen over de eerste zwarte priester en het Philosophicum van het grootseminarie te Warmond. Rob Molin beschrijft de Hageveldse jaren van de dichter Bertus Aafjes.
• Onder redactie van Jeroen Goudeau is een monografie gepubliceerd: Jan Stuyt (1868-1934) een begenadigd en dienend architect (Nijmegen, 2011). Stuyt was met J.Th.J. Cuypers opsteller van het uitbreidingsplan Heemstede 1909-1912 en verder betrokken bij de ontwikkeling van het Res Novaplein. In dit boek beschrijft Kees Veelenturf het ontwerp van kleinseminarie Hageveld, Stuyts grootste bouwproject. Het boek telt 240 pagina’s en is uitgekomen als deel XVIII in de reeks Nijmeegse Kunsthistorische Studies, 2011 (ISBN 978-94-91226-01-4, prijs € 29,95).
• Op 12 april 2011 is het nieuwe fiets- en wandelpad tussen Hageveld en de Cruquiusweg officieel in gebruik genomen met de onthulling van een straatnaambord: Jan Stuytpad. Het pad dat door de gemeente Heemstede in nauw overleg met het Bisdom Haarlem-Amsterdam is aangelegd, maakt onderdeel uit van een recreatief fiets- en wandelpadennetwerk in de omgeving van Park Meermond.
• Binnenkort verschijnt van de hand van F.R. Hazenberg een nieuw boek: Landgoed Hageveld Heemstede; 5000 jaar bewoningsgeschiedenis. Daarin wordt een overzicht gegeven vanaf de prehistorische bewoning via een boerenhofstede Villigenhorn, het middeleeuwse klooster ‘Hemelpoort’ en de buitenplaats ’t Klooster, tot het kleinseminarie Hageveld, tegenwoordig appartementencomplex en school.
• In het tijdschrift ‘Repassie’, periodiek van de Nederlandse Kring van strijkboutenverzamelaars, april 2011, staat Ton van der Tonnekreek uitvoerig stil bij persen in de linnenindustrie, met nadruk op de antieke lijnwaadpers afkomstig van wasserij J. Peeperkorn & Zn., voordien van de Eerste Haarlemsche Stoomwasserij (vh. Rookmaker). Momenteel ligt deze pers opgeslagen bij de gemeentewerf in afwachting van een definitieve bestemming. Het secretariaatsadres van voornoemde kring is: vandertonnekreek@hotmail.com.
• Op 18 maart 1903 verhuisde Anton van Altena vanuit Haarlem naar het pand Wagenweg 160A in de gemeente Heemstede. Hij veranderde de naam van zijn naamloze vennootschap in ‘Haarlemsche Automobiel- en Motorrijtuigfabriek’, waar hoofdzakelijk het motorrijwiel ‘Altena’ is vervaardigd. Naar schatting zijn tot het faillissement in 1906 een tiental auto’s en hooguit 100 motorfietsen vervaardigd. Het tijdschrift ‘Veteranen Motor Club’, 53e jaargang, december 2010, is vrijwel geheel gewijd aan de geschiedenis van deze allereerste Nederlandse motorfabriek.
• Frans Smelt (1950), oud-directeur van de Haemstede Barger MAVO in Heemstede, stamt uit een geslacht van autohandelaren. Zijn familienaam prijkte meer dan een halve eeuw op de gevels van één van de grotere automobielbedrijven van ons land. Ruim 90 jaar geleden werd de firma door zijn grootvader Ad in Surabaya (Java) opgericht. Zijn kleinzoon publiceerde een nostalgisch boek De Zaak….de geschiedenis van het autobedrijf Smelt. Te bestellen via het e-mail adres fsmelt@quicknet.nl (€ 24,95).
• Als stedenbouwkundige in dienst van de stad Haarlem was ir. Jan Dekker betrokken bij het Spaarneplan, door de gemeenten Heemstede en Haarlem vastgesteld in respectievelijk 1994 en 1995. Dat plan zou door beide gemeentebesturen in voorkomende gevallen als uitgangspunt dienen. Bij zijn afscheid afgelopen jaar als gemeenteambtenaar heeft Jan Dekker zijn herinneringen en visie in een nieuwe publicatie vastgelegd onder de titel ’t Spaarne en de stad (ISBN 200 4000 0001 072, € 20,-).
• Op 15 april verscheen een bloemlezing van gedichten, samengesteld door Arie Boomsma: Met dat hoofd gebeurt nog eens wat. Hierin is een vers opgenomen van de in Heemstede woonachtige dichter Marc van Biezen.
• De joodse historicus dr. Jaap Meijer woonde een groot deel van zijn leven op het adres Herman Heijermanslaan 25. Hij schreef ook poëzie onder pseudoniem Saul van Messel. Willem Kramer van Mercator Press vervaardigde op de handpers een bibliofiele uitgave in 70 exemplaren onder de titel Linea erecta; nagelaten priapeeën en priapeia (Santpoort, 2011, € 20).
• Een cultuurboek met Heemsteeds accent is de nieuwe uitgave Dutch Heights 2, een 576 pagina’s tellend boekwerk waarin het bekroonde werk is gebundeld van meer dan 100 winnaars van kunst- en cultuurprijzen die in 2010 zijn uitgereikt. De stichting Dutch Heights is gevestigd in de Anton Mauvestraat 8. Informatie: 023 5275394 en www.dutchheights.nl.

Monumentennieuws

• De gemeente Heemstede heeft in februari 2011 in samenwerking met IVN Zuid-Kennemerland een gratis te verkrijgen Natuurkaart uitgegeven, waarin Wandelbos Groenendaal, Park Meermond, Landgoed Hageveld, Huis Te Manpad, De Hartekamp/Overplaats en Rietoevers Ringvaart en Spaarne aan de orde komen.
• De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft op het internet een Beeldbankgelanceerd. Van Heemstede zijn intussen 650 foto’s van monumenten opgenomen en van Bennebroek 46. In een later stadium zullen ook foto’s van roerende goederen te vinden zijn. De afbeeldingen zijn in lage resolutie weergegeven. Een download in hoge resolutie kost 5 euro en een fotoprint 6 tot 9 euro. Zie: beeldbank.cultureelerfgoed.nl.
• Landschap Noord-Holland is tegenwoordig beheerder van de Overplaats naast de Linnaeushof en nabij de Hartekamp aan de overzijde van de Herenweg. Op het zogeheten Hagenduin, de voormalige droogberg, stond de historische theekoepel van de Hartekamp die helaas ten offer viel aan vandalisme. Een uitgeschreven prijsvraag voor een eigentijdse blikvanger op het hoge duin leidde tot een groot aantal inzendingen van vooral architecten, beeldend kunstenaars en ontwerpers. De jury koos unaniem gekozen een bakstenen theekoepel met thema ‘Mijmer en Focus’ van Inbo Architecten uit Woudenberg. Het ontwerp refereert aan de geschiedenis en is ook duurzaam. Bij de bouw zal gebruik worden gemaakt van gerecyclede oude bakstenen.
• In aansluiting op een publicatie ‘Vijf glasgravures van Heemsteedse buitenplaatsen’ (HeerlijkHeden 144, blz. 15-20) wees de heer dr. Ph.F.J. Hoyng erop dat een Haarlemse antiquair onlangs een 18de-eeuws gegraveerd glas aankocht met de afbeelding van een schip en tekst: Bosch en Hoven.De Heemsteedse hofstede Bosch en Hoven werd in 1698 gekocht door Benjamin van Dutry, heer van Haeften en bewindvoerder van de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Het schip is naar het buiten vernoemd. De heer Hoyng, oogarts van beroep, wees ons als eerste op het gegeven dat de onderschriften bij de afgebeelde glasgravures van Bosch en Hoven en Leyduin per abuis zijn verwisseld.
• Kunsthistoricus drs. René W.Chr. Dessing, bewoner van Huis te Manpad, heeft het initiatief genomen 2012 uit te roepen tot Jaar van de Historische Buitenplaats. De intentie is om buitenplaatsen in het zonlicht te zetten door het organiseren van tentoonstellingen, bezoeken en publicaties voor een breed publiek. Nadere informatie is te vinden op www.buitenplaatsen2012.nl.

Jubilea, archeologica en faits divers

• De Heemsteedse en Bennebroekse bodem hebben tot op heden spaarzaam archeologische vondsten prijs gegeven. Tamelijk uniek zijn enkele 16de-eeuwse haardstenen die tijdens graafwerk aan de Meerweg in 1939 te voorschijn kwamen. Twee daarvan kwamen in 1991 in bezit van de HVHB en zijn beschreven in het tijdschrift ‘Oud-Heemstede-Bennebroek’, nummer 69, augustus 1991, blz. 75-78. Haardstenen met o.a. reliëfversieringen van bijbelse taferelen werden globaal tussen 1500 en 1800 toegepast in de achterwanden van haarden en zijn voornamelijk vervaardigd in de Zuidelijke Nederlanden. Over Maaslandse stenen is kortgeleden een publicatie samengesteld door Ton Beijer uit het Limburgse Eijsden onder de titel ‘Haardstenen en de haard’. Te bestellen per e-mail op het adres Kreeft-kuil@hetnet.nl. Tot en met 30 oktober 2011 is er een kleine tentoonstelling te zien in het Limburgs Museum te Venlo.
• 2011 is de 25-jarige officiële jumelage van Heemstede met Royal Leamington Spa gevierd en herdacht, tegelijk met een tienjarige stedenband met Bad Pyrmont. In het weekeinde van het bloemencorso van de Bollenstreek bezochten ruim 60 inwoners uit beide gemeenten Heemstede. Oud schoolhoofd van de Herderschule Horstmar Kirchner stelde een rijk geïllustreerde kroniek samen, die als brochure in het Duits en in het Nederlands verschenen is.
• Het befaamde herbarium van George Clifford op de Hartekamp de Hortus Cliffortianus, kan voortaan integraal worden geraadpleegd op internet. Zijn herbarium diende als basis voor de planten in de tuin. In de Hortus Cliffortianus (1737) demonstreerde Linnaeus voor het eerst zijn nieuwe methode van plantenbeschrijving. In 1753 overgenomen in diens boek Species Plantarum waarin de Zweedse natuurgeleerde het gebruik van een tweeledige naamgeving introduceerde, met een geslachtsnaam of genusnaam en een soorttoevoegsel. Zie www.george-clifford.nl en www.nhm.ac.uk/botany/databases/clifford/index/html.
• In het najaar van 2010 kwam een zeer uitvoerig tweedelig naslagwerk uit over Nederlandse fotografen die voor 1900 zijn geboren, Photographers in the Netherlands. Samensteller is Steven Wachlin. Uit Heemstede zijn twee fotografen opgenomen: 1) Hendrik Adolf Paradies (1861-1892) die in de Kerklaan woonde, en 2) A.L.G. Muns (1883-1972), die na Leiden van 1933 tot 1955 in Heemstede werkzaam was.
• Tot 4 september 2011 is in het Stedelijk Museum Alkmaar een expositie gewijd aan de familie Van Foreest en het landgoed Nijenburg, een landgoed midden in het Heilooërbos dat in 1742 in handen kwam van de adellijke familie Van Foreest. De literaire ‘Kring van Heiloo’ kwam hier regelmatig bijeen en Nicolaas Beets was een vaste gast van de familie. In 1840 trouwde de predikant-dichter met Aleide van Foreest en in hetzelfde jaar werd hij dominee te Heemstede. Met Aleide kreeg Beets negen kinderen. Na haar overlijden in 1853 hertrouwde hij met Jacoba van Foreest, Aleide’s jongere zuster, en volgden nog zes kinderen.
• In 2011 is het 75 jaar geleden dat Landschap Noord-Holland werd opgericht. In dit jubileumjaar worden onder meer drie open dagen georganiseerd. De laatste zal op 16 oktober op de Overplaats in Heemstede plaatsvinden. Iedereen kan dan van een keur aan activiteiten genieten: wandelexcursies, workshops, op de natuur geïnspireerde muziek, een wandeltocht, lezingen en er is een kinderprogramma. Nadere informatie is te vinden in de jubileumedities van het tijdschrift en op de site van de stichting Landschap Noord-Holland.
• Ten slotte vestig ik graag de aandacht op twee nieuwe websites:
  
  1. 1940-1945.bennebroek.nl met lokale informatie over de oorlogsperiode
  2. www.oneindignoordholland.nl, waarop een geleidelijk toenemend aantal historische verhalen over Heemstede en Bennebroek is te vinden.

Hans Krol

Foto hierboven: Panorama van Hageveld en omgeving in 2008. Linksboven ligt het gebied dat wordt begrensd door de haven, het Heemsteeds Kanaal, de Zandvaart en Heemsteedse Dreef. Het is ruim 1,5 hectare in omvang en wordt aangeduid met de naam Havendreef. Projectontwikkelaar Huib Bakker Bouw ontwikkelt in overleg met de gemeente plannen om hier in de toekomst 90 tot 120 woningen en appartementen te bouwen, naast kantoorruimten, horeca, openbare bibliotheek e.d.